انواع نهال توت

توت

نام علمی:         MORUS            

انگلیسی:  MULBERRY         

فرانسه:                    MURE         

آلمانی:           MAULBEERE

روسی:TYTB                        

  گیاه شناسی توت

توت از خانواده MORACEAE و جنس MORUS است که در ایران 2 گونه آن به نام توت سفید MORUS ALBA و توت سیاهMORUS NIGRA با واریته های متعدد دیده می شوند. اصل آن از چین است ولی امروزه در خیلی از کشورهای جهان، مثل: تایلند، هند، ترکیه، ارمنستان، سوریه، ایران و تمام کشورهای دور تا دور دریای مدیترانه، وجود دارد. در ایران توانسته خودش را چه در نواحی مرطوب و پرآب شمال ایران یعنی، گیلان و مازندران و چه در نقاط خشک و کم آب مانند: خراسان و آذربایجان، خوب تطابق دهد.

توت درختی نورپسند است که بلندی آن تا 20 متر و کلفتی تنه اش تا 1 متر هم می‌تواند برسد. پوست تنه آن خاکستری رنگ، با شیارهای زیاد است. اگر چه برگهای واریته‌های مختلف توت همگی تقریباً قلبی شکلند ولی لبه بعضی از آنها دانه دار و برخی صاف با رنگی سبز و براق و دم برگی نسبتاً بلند هستند.

میوه های مرکب آن استوانه ای یا بیضی شکل کشیده هستند. طول میوه های مرکب 1 تا 3 سانتیمتر است و تک تک دانه ها با میوه های ساده خود دور محور اصلی میوه چسبیده و یک میوه مرکب را به وجود می آورند. پس از رسیدن، شیرین و پر آب و خوشمزه و گوشتی و قابل خوردن می شوند. به صورت تازه و خام یا به صورت خشک شده مصرف می شوند. به صورت خشک معمولاً آن را به عنوان آجیل شیرین یا به جای قند با چای می خورند. واریته هایی از توت وجود دارند که یک پایه بوده و واریته دیگر دو پایه هستند.

برگ توت در بهار، برای تربیت کرم ابریشم و در پاییز، به مصرف تعلیف دام می رسد. از سالها پیش توانستند از بعضی از واریته های آن در پاییز هم در تربیت کرم ابریشم استفاده کنند. امروزه تعداد زیادی از واریته های توت منحصراً به خاطر استفاده از برگهایشان، در پرورش کرم ابریشم تولید می شوند و هدف از نگهداری آنها به هیچ وجه تولید میوه نیست.

این واریته ها در همین قرن در ژاپن به وجود آمده و تعدادی از آنها اکنون در گیلان هم وجود دارند. درختان توت میوه دهنده را نیز می توان با چند سال هرس قوی، بدون میوه کرد. از چوب توت در مصارف مختلف نجاری، به ویژه تهیه تار استفاده می شود.

گل آذین درخت توت شامل ده گل است که به دور یک محور جمع شده و در زاویه اتصال برگها با شاخه های تازه قرار می گیرید. هر گل ماده شامل چهار کاسبرگ و یک مادگی است. مادگی از خامه کلاله و تخمدان تشکیل می شود. کلاله، دو شاخه بوده و در سطح بالایی، دارای موهایی ریز و متراکم است.

گل نر دارای یک ساقه اصلی کوتاه و 4 کاسبرگ و 4 پرچم است. هر یک از پرچمها شامل یک میله و یک بساک اند. بساک در سطح فوقانی از درازا دارای شکافی است که آن به دو نیم تقسیم کرده و به گرده ها امکان پخش در هوا را می دهد.

خامه گلهای توت مناطق گرمسیری، کوتاه بوده و طول خامه یکی از ویژگی های مهم طبقه بندی این درخت محسوب می شود. هنگامی که گرده های گل نر به کلاله ها برسند، باروری انجام می شود. پس از این مرحله خامه و کلاله از گل جدا شده دیواره تخمدان متورم گوشت دارد و پر آب شده و میوه تشکیل می شود.

انواع توت

از درخت توت معمولاً با دو هدف کاملاً متفاوت بهره برداری می شود.

  • تولید برگ توت
  • تولید میوه توت

1- تولید برگ توت:

به منظور تغذیه کرم ابریشم برای تولید ابریشم با صنایع نسبتاً گسترده ای که در جهان صدها هزار کار برای کارگران ایجاد می کند. در این سمت، کشورهای پیشرفته بویژه از اوایل قرن بیستم کارهای زیادی انجام داده و واریته های زیادی با هدفهای مختلف ولی همگی به منظور تولید برگهای زیادتر و لطیفتر به وجود آورده اند که امروزه در اغلب کشورهای تولید کننده از جمله: ایران (گیلان) کاشته شده و مورد بهره‌برداری است. ولی از آنجا که هدف ما در این بحث تولید میوه توت است، به شرح آن نپرداخته و به همین جا بسنده می کنیم.

2- تولید میوه توت:

برخلاف دسته قبلی در بهتر کردن واریته هایشان، هیچ نوع بررسی و تحقیقی صورت نگرفته است. درختان این دسته از توتها میوه هایی شیرین و خوشمزه تولید می کنند که خام خورده می شوند و به دو گونه اصلی تقسیم می شوند.

الف- توت سفید    MORUS ALBA 

ب- توت سیاه   MORUS NIGRA 

الف- توت سفید: MORUS ALBA

در مناطق زیادی که از سطح کره زمین بین مدارهای 55 درجه شمالی و 55 درجه جنوبی چه به صورت اهلی و چه به صورت وحشی پراکنده است ولی میوه هایش تنها بین مدارهای 40 درجه شمالی و 40 درجه جنوبی شیرین و لذیذند. د رمدارهای بالاتر هم اگر چه میوه می دهند ولی معمولاً نه به شیرینی خوشمزگی نقاط مذکورند و نه به آن فراوانی. بعضی از واریته های توت دیپلوئید بوده که فرم آنها استوانه و دراز است. برخی پولیپلوئید  POLYPLOIDE با اندازه‌ای خیلی کوتاه‌تر از قبلی ولی قطری کلفت‌تر هستند.

تاج درخت توت سفید معمولاً کوچک است ولی درختان خیلی مسن می توانند تاجهای بزرگی هم داشته باشند. در زمستان برگهایش می ریزد. شاخه ها اگر چه محکم به نظر می رسند ولی به آسانی می شکنند. برفهای سنگین زمستانی شاخه های درخت توت سفید را می شکند. جوانه هایش نازک و مخروطی و کوچکتر از جوانه های توت سیاه است.

برگها معمولاً 7 الی 18 سانتی متر طول و حدود 8 سانتی متر عرض دارند ولی در پرورش کرم ابریشم به کمک کودها، به ویژه کود ازته، وسعت آن را تا چندین برابر می رسانند.

شکل برگها بسیار متنوع ولی به طور خیلی کلی می توان گفت که قلبی شکل هستند.

حاشیه آنها می تواند صاف یا دندانه دار و یا با بریدگیهایی باشند. سطح بالاییشان بدون مو و کمی براق است. سطح پایینی برگها هم تقریباً بی مو بوده و تنها روی رگبرگها، موهایی دیده می شوند. دسته برگ حدود 2 سانتی متر طول دارد. پوست درختش سبز نزدیک به خاکستری یا بریدگیهایی سطحی و تقریباً عمود بر سطح زمین است.

بریدن شاخه های درختان توت سفید برای تغذیه کرم ابریشم روشی است که از چین به سایر نقاط جهان رفته و متداول شده است.

درخت توت سفید از قرون قبل تا چندی پیش در ایتالیا، فرانسه و آلمان کاشته و در پرورش کرم ابریشم از آن استفاده می کردند. امروزه به دلایل اقتصادی پرورش کرم ابریشم در کشورهای فوق متوقف شده است.

هر یک از گلهای نر به تنهایی دارای دسته نسبتاً درازای با گرده های زرد و روشن هستند و حال آنکه گلهای ماده این میوه مرکب هر کدام کروی و بدون دسته اند.

انواع توتهای سفید ایران گروه بندی و نامگذاری نشده اند. همه آنها را به نام توت می‌خوانند. از لحاظ شکل و فرم ظاهری، می توان آنها را به میوه های کوتاه قد و میوه‌های بلند قد تقسیم کرد. توتهای اطراف بیرجند، کلفت و بلند قد هستند. در زابل، توتهایی به نام توت هندی وجود دارند که میوه های آن نسبتاً نازک (به نازکی انگشت کوچک دست) ولی بسیار دراز به طول 5 الی 6 سانتی متر  با مزه های بسیار شیرین هستند.

توت سفید هم به صورت خام و هم به صورت خشک شده اغلب به عنوان آجیل شیرین و یا همراه چای خورده می شود.

 

ب- توت سیاه: MORUS NIGRA

دو نوع توت سیاه وجود دارد: یکی درست مثل توت سفید بوده که تمام خواص و شکل و فرم آن را دارد و حتی مزه اش هم مانند توت سفید شیرین بوده تنها رنگش سیاه است. این توت و درختش در ایران بسیار نادر است. نوع دیگر با تعداد درختانی خیلی زیادتر نه تنها از لحاظ رنگ میوه با توت سفید شباهتی ندارد بلکه مزه اش هم با آن بکلی فرق داشته و در ایران به نام "شاه توت" معروف است.

شاه توت میوه ای است نسبتاً کوتاه و کلفت که بسیار پرآب با مزه بین ترش – شیرین تا شیرین و پس از رسیدن به رنگ سیاه آلبالویی خیلی تیره در می آید. این میوه با در نظر گرفتن فرم کوتاه و کلفت آن می تواند پولیپلوئید POLYPLOIDE باشد.

درخت شاه توت در زمستان برگهایش را می ریزد. تنه اش معمولاً کوتاه و در صورت مسن بودن، تاجش خیلی بزرگ می شود تا آنجا که در حد نهایت حتی 600 متر مربع سطح زمین را می پوشاند. و می تواند بیش از 200 سال عمر کند. ارتفاع درخت شاه توت متفاوت بوده و بین 8 تا 12 متر است.

رنگ پوست آن قهوه ای تا قهوه ای سیر ولی شاخه هایش تا اندازه ای سبز روش با دانه دانه های فراوان روی پوست آن است و در صورت بریدن شیره از آن ترشح می‌شود.

جوانه هایش نسبتاً قوی و کلفت (قویتر از جوانه های درخت توت سفید) و براق به شکل بیضی مخروطی و به رنگ قهوه ای بنفش هستند.

طول برگهایش 7 تا 18 سانتی متر و عرض آن حدود 8 سانتی متر است. فرم آنها بیضی تا قلبی شکل با حاشیه ای دندانه دار و نوک تیز و کوچک هستند. برگها در سطح بالای سبز تیره رنگ بوده و تعدادی مو نیز رویشان دیده می شوند. سطح پایینی آن سبز روشن با موهای زیادتری هستند. طول دسته برگ حدود 2 سانتی متر و کمی کلفت، با موهایی نسبتاً زیادتر از برگ است.

از برگهای توت سیاه (شاه توت) در پرورش کرم ابریشم معمولاً استفاده نمی کنند، چون کرم ها با خوردن مقدار زیاد آن بیمار شده، اسهال می گیرند و تلف می شوند.

گل نر کوتاه و کلفت و به رنگ سبز تیره است. گل ماده از گل نر هم کوتاهتر است. گوشت میوه ها از دیواره های گلها به وجود می آیند که رنگ آنها قرمز تیره یا آبی سیاه با مزه ای مطبوع می شود. تنها کمی قبل از افتادن از درخت، قابل خوردن می‌شود. چون تا کمی پیش از رسیدن مزه ترشی دارند که برای خوردن چندان جالب نیستند. زمان گلدهی آن معمولاً اردیبهشت ماه است. پرنده ها به خوردنشان بسیار علاقمندند. بنابراین، به محض رسیدن باید چیده شوند. با توت سیاه خمیر یا ژله خوب و معطری درست می کنند.

شاه توت در اروپای مرکزی هم، نقاطی که زمستان ملایمی داشته باشند، می رویند. در گیاه شناسی شاه توت را به نام توت سیاه MORUS NIGRA می نامند و حال آنکه در حقیقت تنها نوع پیشین (توت سیاه) می بایست به این نام خوانده می شد. میوه‌های شاه توت را معمولاً خشک نمی کنند و تنها به صورت تازه مصرف می شوند. درختش اغلب پر رشدتر و بلندتر از درخت توت سفید است. گاهی اوقات به بزرگی یک درخت نسبتاً تنومند گردو هم می رسند ولی معمولاً ارتفاع آن در حدود 15 متر است. شاه توت تا ارتفاع1500 متر از سطح اقیانوسها و بیشتر می تواند به خوبی رشد کرده و میوه های فراوان هم بدهد.

در اغلب نقاط ایران شاه توت، در یزد توت سیاه و در همدان توت شرابی نامیده می‌شود. درخت شاه توت را بومی ایران و ترکیه می دانند. در ایران در آذربایجان غربی و در حوالی دره قاسملو ارومیه به حال وحشی دیده می شود. در کرمانشاه در ارتفاعات کوه های برناج و پرو در ییلاقات بیرجند هم وجود دارد.

درختی است با قامتی متوسط تا 15 متر. پوست تنه آن خاکستری تیره، برگهایش سبز و ریز با قاعده ای کاملاً قلبی شکل و دارای دمبرگ کوتاه است. میوه های مرکبش درشت و کرکدار با پایه نسبتاً کوتاه است.

پس از رسیدن هنگام خوردن دستها و لبها را رنگی قرمز تا سیاه می کند که پاک کردن آن مشکل بوده و با صابون از بین نمی‌رود.

بهترین راه پاک کردن دستها این است که برگهای شاه توت را خوب مچاله کرده و بین دو کف دست آنها را به شدت مالیده و سپس دستها را با آب بشویند.